WARMTEPOMPEN
Install Magazine 961 – juni 2019
Warmtepompen als onmisbare schakel in decarbonisatie van verwarming
Heat Pump Forum van EHPA in Brussel
Het jaarlijkse Heat Pump Forum van EHPA, de Europese vereniging van de warmtepompsector, strijkt om de twee jaar neer in Brussel. Een tweehonderdtal experts van diverse landen was naar onze hoofdstad gekomen om over de toekomst van de warmtepomp te debatteren. Centraal stond de rol van deze techniek in de decarbonisatie van de verwarmingssector. Voor EHPA staat het als een paal boven water: warmtepompen zijn niet weg te denken uit een koolstofarme verwarming.
Blik op de toekomst
Om het belang van decarbonisatie concreet te maken, had EPHA een directe betrokkene uitgenodigd: de elfjarige Marion Jones van Kids for Climate. Het is haar generatie die zal moeten afrekenen met de gevolgen van de klimaatopwarming. Zij drong erop aan om de klimaatverandering ernstig te nemen en ingrijpende maatregelen te nemen. Kleine aanpassingen volstaan niet meer: we moeten op alle vlakken anders gaan leven, ook wat eetgewoonten en reizen betreft.
Er staan echter vele drempels in de weg, in de eerste plaats economische. Zoals uit de getuigenis van Anke Uytterhoeven van de KULeuven bleek, zijn er vele goede bedoelingen, maar stoot men al snel op financiële beperkingen. De uitdagingen zijn dus niet puur technisch, maar hebben ook een maatschappelijk karakter. Dat kwam aan bod in de toelichting van het Europese beleid door Thomas Pellerin-Carlin (Jacques Delors Institute): we moeten niet alleen naar het klimaat kijken, het beleid moet ook sociaal rechtvaardig zijn. Bewegingen zoals de Gele Hesjes in Frankrijk hebben onder meer hun voedingsbodem in onbedoelde effecten van het energiebeleid.
De Europese ambitie om klimaatneutraal te worden tegen 2050, heeft de lat heel hoog gelegd. Het volstaat niet meer om met bestaande technieken de CO2-uitstoot te verminderen, men moet nu voor toekomstgerichte oplossingen kiezen, en in de visie van de Europese Commissie hebben fossiele brandstoffen voor verwarming nog weinig toekomst.
Stuk van de puzzel
Samenwerking tussen verschillende sectoren de boodschap. Dat was ook een centraal thema van het Forum, waar er plaats was ingeruimd voor vertegenwoordigers van sectoren die traditioneel worden aanzien als concurrenten voor warmtepompen, zoals warmtenetten of de gassector. Iedereen kan echter zijn steentje bijdragen tot de oplossing.
In een panelgesprek werd ingegaan op de mogelijkheden van groen gas. Hier zijn er wel degelijk kansen, maar met name voor groene waterstof hangt alles af van een overschot aan hernieuwbare elektriciteit. Het blijft immers efficiënter om groene elektriciteit zoveel mogelijk direct in te zetten. Groen gas zal dus hoedanook een schaars goed worden, dat wellicht beter wordt benut in transport en de industrie. De hoofdmoot van de verwarming zal op een andere manier moeten worden ingevuld en hier heeft de warmtepomp een sleutelrol te spelen. In een overgangsfase kan men ook denken aan hybride warmtepompen, waar de verbrandingstechniek slechts in de meest ongunstige omstandigheden hoeft te werken.
De tegenstelling tussen warmtenetten en warmtepompen geldt ook alleen maar voor de klassieke systemen, waar er stoom of water aan zeer hoge temperaturen wordt rondgepompt. Naarmate de werkingstemperaturen dalen, groeien de kansen voor warmtepompen. In de warmtenetten van de vijfde generatie gaat men zelfs verwarmen en koelen tegelijk, wat een potentieel creëert voor warmteterugwinning, of het gebruik van restwarmte. Men kan dan denken aan systemen met decentrale pompinstallaties en warmtepompen voor warmteterugwinning.
Factoren voor een doorbraak op de markt
Hoewel de warmtepomp in het algemeen een succesverhaal is (groei met dubbele cijfers voor het vierde jaar op rij en bijna 12 miljoen toestellen geïnstalleerd in Europa), blijven er nog grote verschillen tussen de markten. Vertegenwoordigers van de sectorverenigingen uit Duitsland, Nederland en Frankrijk gaven hun ervaringen.
Uit Duitsland onthouden we dat de prijsverhouding tussen elektriciteit en gas bepalend is voor het succes van warmtepompen. De Duitse sector kampt daar met een grote handicap; alleen in België is de verhouding tussen fossiele brandstoffen en elektriciteit nog slechter. Net als bij ons heeft dat prijsverschil in Duitsland weinig te maken met de inherente kosten van productie en verdeling, maar des te meer met taksen en heffingen allerhande. Of men dan elektriciteit goedkoper moet maken, dan wel fossiele brandstoffen moet zwaarder belasten is een open vraag.
Nederland is de rijzende ster in de warmtepompmarkt. In het kader van de gasuitstap is de markt daar in 2016 verdubbeld, en kent sindsdien groeicijfers van 40-50% per jaar. Die spectaculaire stijging is het bewijs dat een aangepast beleid werkt. Dat beleid moet wel coherent zijn, dat wil zeggen dat alle bevoegde instanties op dezelfde lijn zitten. Een aanpak waarbij nieuwbouw geen gasaansluiting krijgt en er tegelijk subsidies zijn voor residentiële warmtepompen, heeft duidelijk zijn vruchten afgeworpen.
Frankrijk kende een steile groei van warmtepompen in het begin van de jaren 2000, gevolgd door een al even steile terugval na 2008. De sterk groeiende markt destijds trok allerlei opportunistische spelers aan, wat het vertrouwen bij het publiek een stevige knauw heeft gegeven. Afpac, de Franse sectorvereniging, heeft tal van initiatieven genomen om het vertrouwen van particulieren weer te herstellen, met onder meer kwaliteitslabels en certificeringen van installateurs. Interessant is ook dat ze een ‘tien geboden voor de keuze van een warmtepomp’ hebben uitgebracht met raadgevingen voor de eindklant.
Wat met de industrie?
Ook in de industrie zijn er mogelijkheden voor warmtepompen. Diverse bedrijven streven naar meer duurzaamheid, zowel om economische redenen als vanuit een sociale verantwoordelijkheid. Vertegenwoordigers van onder meer Mars Wrigley, Colruyt en Kiilto deelden hun ervaringen. Het toepassingsbereik van warmtepompen groeit gestaag, en zeker als er mogelijkheden zijn voor warmteterugwinning, kunnen de besparingen bijzonder indrukwekkend zijn.
Als we nog geen grote doorbraak zien in de industrie heeft dat er onder meer mee te maken dat bedrijven meer geneigd zijn om te investeren in hun kernactiviteit, wat inkomsten genereert, dan in meer efficiënte systemen, wat kosten uitspaart. Bovendien vereisen warmtepompen veelal een aangepast systeem van energiegebruik en energiedistributie in een fabriek. In een traditioneel concept gaat men eerder uit van overgedimensioneerde productie van warmte en koude, zodat de verschillende gebruikers zeker voldoende capaciteit ontvangen. Een dergelijk installatie ombouwen tot een die beter aansluit bij de werkelijk gebruikte temperaturen en vermogens, is niet evident. De rol van warmtepompen groeit dus naargelang er nieuwe productievestigingen gebouwd worden, of grondige renovaties plaatsvinden.
Goede vooruitzichten
De conclusie was dat warmtepompen goede vooruitzichten hebben. De techniek is beschikbaar en wordt in toenemende mate gezien als een standaardoplossing. Bovendien breidt het toepassingsbereik systematisch uit. Warmtepompen zijn dus een efficiënte manier om de koolstofuitstoot te beperken.
Door Alex Baumans
