EVENEMENTEN
Install Magazine 980 – november 2021
Warmtepompen als speerpunt van de energietransitie
De juiste randvoorwaarden scheppen
Een CO2-taks is een sleutelelement in een geslaagde energietransitie (bron: Coline Graphics)
Het forum vond plaats in de imposante hal van de Gare Maritime in Brussel, een gebouw dat vorig jaar de Decarbuilding Award won.
Het was een hybride evemenent, waarbij sommige sprekers fysiek aanwezig waren, en andere virtueel.
Thomas Nowak (EHPA) leidde het forum in. (bron: Vivian Hertz)
Hoewel warmtepompen de laatste jaren een steile opgang gekend hebben, blijft de sector toch nog wat op zijn honger. Een groot deel van het potentieel wordt niet gerealiseerd, terwijl we net alle zeilen moeten bijzetten om de energietransitie tot een goed eind te brengen. Aan de techniek ligt het niet. Warmtepompen zijn ondertussen goed bekend en breed inzetbaar. Het komt er vooral op aan om de juiste randvoorwaarden te creëren, met in de eerste plaats een eerlijke prijsverhouding tussen groene energie en fossiele brandstoffen. Een CO2-taks kan hier uitkomst bieden.
Een hybride evenement
Het Heat Pump Forum dat eind september plaatsvond in de Gare Maritime in Brussel was het eerste evenement van EHPA, de vereniging van de Europese warmtepompsector na een lange onderbreking. De invloed van de coronapandemie was duidelijk: het was immers een hybride evenement, met deelnemers te plaatse, maar ook op afstand. Dit gold ook voor de sprekers, van wie sommige fysiek aanwezig waren en andere virtueel. Of dergelijke gemengde evenementen de nieuwe standaard worden, zal de toekomst uitwijzen. Vast staat in elk geval dat de combinatie voordelen heeft en een bredere deelname mogelijk maakt.
Het forum was opgevat als een reeks panelgesprekken die een aantal aspecten van de warmtepompsector belichtten zoals market design, de rol van digitalisering en innovatie, decarbonisatie van steden, potentieel van warmtepompen in de industrie, en het imago van warmtepompen. Dit was ook een beetje een feestelijke editie. Van het oorspronkelijke plan om vorig jaar de 20ste verjaardag te vieren is om begrijpelijke redenen niets in huis gekomen. Daarom werd de 21ste verjaardag extra in de verf gezet. EHPA heeft nu echt de volwassenheid bereikt.
De prijs van koolstof
Het zal de lezers van dit blad bekend in de oren klinken: er gaat wel veel aandacht uit naar elektriciteit, maar het energieverbruik voor warmte, zowel voor gebouwen als industrie, is veel groter. Als we echt de energietransitie willen doen slagen, moet warmte in al zijn aspecten gedecarboniseerd worden. De combinatie van warmtepompen en groene elektriciteit speelt hiervoor een sleutelrol. Daartoe moet het marktaandeel van warmtepompen wel verveelvoudigen, en dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Uit de vaccinatiecampagne tegen corona hebben we onthouden dat ambitieuze doelstellingen formuleren wel helpt om alles op gang te trekken, maar dat uiteindelijk economische en logistieke factoren bepalen wat er gerealiseerd wordt.
Een belangrijke hefboom is het prijsverschil tussen (groene) elektriciteit en fossiele brandstoffen. In de meeste Europese landen wordt die verhouding scheefgetrokken omdat de elektriciteitsprijs belast wordt met allerhande extra heffingen, terwijl de maatschappelijke kosten en milieuschade van fossiele brandstoffen niet worden doorgerekend. Of zoals Suzana Carp (Bellona) het pittig verwoordde ‘if we want a carbon free world, emitting carbon can no longer be free’. Met andere woorden, de energietransitie en een kosteloze uitstoot gaan niet samen.
Wat het effect van die prijsstructuur op de marktpenetratie van elektrische systemen is, kunnen we zien in Noorwegen. Daar is de prijs per kWh van elektriciteit en fossiele brandstoffen ongeveer gelijk. Wie overschakelt op een warmtepomp of een elektrische auto ziet zijn energierekening dus meteen dalen. Niet toevallig is het marktaandeel van beide systemen in Noorwegen ook het hoogste in Europa. Als we dus de milieulasten verschuiven naar fossiele brandstoffen, creëert dat meteen een marktdynamiek ten gunste van elektrische alternatieven.
Taks of verplichting?
Niet iedereen is overtuigd van de noodzaak van de noodzaak van CO2-taks. Hetzelfde effect kan immers ook verkregen worden door een systematische aanscherping van uitstooteisen voor gebouwen. Een CO2-taks heeft echter het voordeel dat het ook inkomsten genereert, die dan kunnen gebruikt worden om de sociaal zwakkeren te ondersteunen. Wie het niet breed heeft, is weinig geneigd om te investeren in hernieuwbare energie, zeker als het effect ervan op de energierekening beperkt blijft. Een verplichting zal voor die gezinnen dubbel hard aankomen. Een CO2-taks daarentegen legt ook een extra last op de gezinnen, maar biedt tegelijk ook een uitweg om eraan te ontsnappen door over te schakelen op koolstofneutrale systemen.
In deze context kunnen hybride installaties een rol spelen als tussenoplossing. De grootste uitdaging zijn bestaande gebouwen, maar een totaalrenovatie in combinatie met overschakeling op een warmtepomp vertegenwoordigt een investering die doorgaans te zwaar om dragen is. Door in een eerste fase de warmtepomp te combineren met een ketel, eventueel de bestaande, kan men het verbruik van fossiele brandstoffen sterk beperken, terwijl men toch dekking heeft voor de koudste dagen. Dat biedt de mogelijkheid om de woning stapsgewijs te moderniseren om zo te eindigen met een systeem zonder directe uitstoot.
Afvalwarmte is ook afval
De ondertitel van dit forum was “green heat recovery”. Voor Thomas Nowak, algemeen secretaris van EHPA is het duidelijk: afvalwarmte is ook een vorm van afval. We moeten iets doen tegen de warmtevervuiling. Elke dag worden er enorme hoeveelheden aan warmte gewoon in de lucht geloosd. Als we die nuttig zouden gebruiken, kunnen we de nood voor extra verwarming sterk terugdringen. Dit sluit aan bij de gedachte van een circulaire economie. Warmtepompen zijn een perfecte techniek om allerlei restwarmtestromen te valoriseren, niet alleen in woningen maar ook in de industrie.
Digitalisering
Door digitalisering kunnen warmtepompen deel gaan uitmaken van een interactief energiesysteem naast onder meer elektrische voertuigen, batterijen en PV-panelen. Door warmtepompen te gebruiken als thermische buffer kan men de piekproductie van PV-panelen opvangen en zo het eigenverbruik van zonnestroom verhogen. Met een slimme sturing van warmtepompen kan men eveneens de piekvraag in het elektriciteitsverbruik aftoppen en/of beter afstemmen op piekaanbod aan productie. Mits een aangepaste tariefstructuur is het vrij eenvoudig om de consument te overtuigen om in een dergelijk systeem te stappen. De adder onder het gras is het rendement. Door warmtepompen aan te sturen in functie van de noden van het elektriciteitsnet, zal men altijd inboeten op rendement. De vraag is dan in hoeverre de voordelen van netevenwicht opwegen tegenover individueel rendementsverlies.
De consensus was wel dat warmtepompen een essentiële rol spelen om de Europese klimaatdoelstellingen te behalen, en dat de nieuwe Europese Green Deal de nodige randvoorwaarden zal scheppen om dit ook tot een realiteit te maken. Het enige wat nog ontbreekt zijn de nodige installateurs om al het werk uit te voeren.
Door Alex Baumans
