OPLEIDING  
Install Magazine 956 – december 2018

Is duaal leren de oplossing?

Bedenkingen bij de plannen voor het onderwijs

In de plannen voor het Vlaamse onderwijs wordt een steeds belangrijkere plaats ingeruimd voor duaal leren. Dat is een formule waarbij een deel van de opleiding niet op school wordt gegeven, maar bij bedrijven. Op het eerste zicht heeft dat tal van voordelen. De leerlingen maken er kennis met de stand van de techniek en doen er waardevolle praktijkervaring op. Voormalig technisch leerkracht en technisch adviseur coördinator Eric Maertens ontkent die sterke punten niet, maar plaatst er toch enkele vraagtekens bij. Hij is ervan overtuigd dat de school haar taak van begeleiding, opleiding en vorming niet uit handen mag geven. Een gesprek.

Samenwerken met de sector is een noodzaak

Eric Maertens heeft heel wat watertjes doorzwommen in de vakopleiding, allereerst zelf als leerling en student, en dan zowel in de sector zelf, als in het dag- als avondonderwijs tot zijn recente pensionering. Vanuit die ervaring bekijkt hij de recente ontwikkelingen in het onderwijslandschap. Hoewel hij kritisch staat tegenover de formule van duaal leren, is hij overtuigd van de nood aan samenwerking tussen school en sector. In de opleiding moeten leerlingen in contact kunnen komen met de dagelijkse praktijk, en omgekeerd moeten leraren op de hoogte zijn van wat er werkelijk gevraagd wordt van de afgestudeerden. Dat kan alleen door intensieve contacten met de sector. Stages en andere samenwerkingen zijn een noodzaak en moeten verder uitgebouwd worden.

Die samenwerking moet echter gebeuren vanuit een visie waarbij elk element een eigen taak heeft. Een school zorgt voor de vorming, en in het bedrijf leren de leerlingen de concrete toepassing. In de visie van duaal leren, krijgen de leerlingen ook de eigenlijke vakopleiding op de werkvloer, en dat stuit Eric Maertens tegen de borst. Hij heeft hiertegen twee bezwaren.

Zwakke punten in het systeem

Een eerste punt is dat er geen garantie is dat de leerling wel een deugdelijke opleiding krijgt. “Natuurlijk zijn er vele bedrijven waar alles correct verloopt, maar we weten allemaal dat er ook slechte gewoonten op de werf zijn. Als de school de opleiding overlaat aan een bedrijf, weet men niet of alles juist wordt aangeleerd. Hoe kan men over doelstellingen en eindtermen spreken, als men geen vat heeft op wat er in de opleiding gebeurt”, vat Eric Maertens het samen. Verder kan men zich de vraag stellen of moderne bedrijven wel de tijd en gelegenheid hebben om voldoende met de opleiding bezig te zijn. In grotere industriële bedrijven is er vaak een uitgebouwd systeem voor scholing voor het eigen personeel. Dergelijke firma’s kunnen de instroom van weinig gekwalificeerde jongeren aan. De installatiesector bestaat echter grotendeels uit kleinere bedrijven, die bovendien nog geconfronteerd worden met sterkere tijdsdruk en krappere marges. Hier is het minder evident om de jongeren passend te begeleiden.

De tweede vraag is of de opleiding niet te zeer zal toegespitst zal worden op de specifieke noden van het bedrijf. “Dat is een fenomeen dat we kennen in de industrie, waar leerlingen soms alleen maar worden opgeleid tot werknemers van de firma waar ze terecht komen” vermeldt Eric Maertens. Men hoeft daar geen kwade wil van het bedrijf achter te zoeken. Maar als een leerling zijn opleiding krijgt in een installatiebedrijf die zich specialiseert in een bepaald merk, of alleen maar een bepaalde techniek toepast, dan beperkt dat de mogelijkheden voor opleiding. Het is aan de school om een bredere visie te geven.

Nu kan men aanvoeren dat er ook in het onderwijs leraren zijn die zich verschuilen achter het leerplan om geen innoverende technieken te geven, of instellingen waar het aanbod om tal van redenen beperkt is. In die gevallen kan men de instellingen wakker schudden om hun taak naar behoren uit te voeren, door te werken met innoverende en open leerplannen. Bij bedrijven kan dat veel minder, al was het alleen maar omdat opleiding niet tot hun kerntaken behoort.

Bij het invoeren van duaal leren heeft men de mosterd gaan halen in de Duitstalige landen. Het systeem levert daar zeker goede resultaten. Eric Maertens is er echter niet van overtuigd dat het daar beter werkt dan ons huidige stagesysteem. Bovendien is de industriële en economische context er anders. Hij pleit voor een verbetering van de huidige aanpak, die wellicht beter moet afgestemd worden op onze situatie. Hier is een taak weggelegd voor de leerplanmakers en de pedagogische begeleiding, bijvoorbeeld om afstudeerrichtingen te maken die beter aansluiten bij de arbeidsmarkt.

De echte problemen in de sector aanpakken

Bovendien ziet Eric Maertens problemen in de argumenten die voor het duaal leren worden aangevoerd. Het wordt aangeprezen als een effectieve route naar tewerkstelling. Dat is ongetwijfeld zo, maar een job vinden voor de schoolverlaters in STEM-richtingen is het minste van de problemen van de sector. De grootste uitdaging voor de vakopleiding is net om voldoende instroom te vinden om alle jobs in te vullen. Op dit vlak kan duaal leren contraproductief werken. Ouders zouden er wel eens weigerachtig tegen kunnen staan om hun kinderen al op relatief jonge leeftijd de werkvloer op te laten gaan.

Volgens Eric Maertens getuigt het enthousiasme voor duaal leren ook een achterhaalde visie op het beroep. In het kader van het project ‘Techniek Op School voor de 21ste eeuw’ werden drie dimensies voor de vakopleiding bepaald: hanteren, begrijpen en duiden. Hanteren spreekt daarbij voor zich, begrijpen wil zeggen dat de leerling inzicht heeft in de achterliggende principes en met duiden wordt bedoeld dat de leerling de technieken kan situeren in een algemene maatschappelijke context, zoals bijvoorbeeld de energietransitie. Als men ervan uitgaat dat de vakopleiding hoofdzakelijk te maken heeft met hanteren, dan kan men die taak perfect overlaten aan de bedrijven. De jongste jaren winnen de dimensies van begrijpen en duiden echter aan belang, en hier heeft de school een rol te spelen. Om de energietransitie te laten slagen, moeten vakmensen meer kunnen dan buizen plooien en draad trekken.

De formule heeft haar plaats

Moeten we daarom af van duaal leren? Ook dat is voor Eric Maertens kort door de bocht. De formule heeft zijn plaats in het huidige onderwijslandschap. Voor een zeker deel van de scholieren is het ongetwijfeld een goede oplossing, voor de meesten echter niet. Het is niet alleen zaligmakend; veel hangt af van de specifieke omstandigheden.

Door Alex Baumans

onderwijs.vlaanderen.be/nl/duaal-leren